Vấnnạn Tẩynão của Giảthiết NamÁ
by dchph in collaboration with Copilot
Bàiviết này đềcập đến mộtsố vấnnạn gâytrởngại trong việcphânloại ngônngữ cho tiếngViệt. Mởđầu bằng việc tháchthức quanniệm phổbiến chorằng tiếngViệt hìnhthành từ ngữhệ NamÁ Môn‑Khmer (Austroasiatic Mon‑Khmer), bàiviết lậpluận rằng chứngcứ lịchsử và ngônngữhọc lại chỉra một dònghệ khác. Phần bànluận đồngthời nhấnmạnh ảnhhưởng của độngcơ chínhtrị, cho thấy chủnghĩa dântộc đã ảnhhưởng sâuđậm đến việcphânloại ngãvề chủthuyết NamÁ. Khuynhhướng thiênlệch này đã làm nẩysinh nhu‑cầu táithẩmđịnh nguồngốc tiếngViệt dựatrên chứngcứ lịchsử và ngônngữhọc, thayvì ýthứchệ.
Kếthừa những kháinệm đãđược nêura trướcđó, bàiviết này giớithiệu những phươngpháp mới nhắm mụcđích pháthiện các đồngnguyên Hán‑Việt tiềmẩn, những dạngthức cóthể đã bị bỏsót ngay cả bởi các chuyêngia NamÁ. Hai phươngpháp sángtạo được phácthảo từđó, mỗi phươngpháp nhằm nhậndiện những đặctrưng ngônngữ mà tiếngViệt chỉ chiasẻ riêng với Hánngữ.
Những phươngpháp này nẩysinh từ những pháthiện độtphá trong ngữnguyênhọc Hán‑Tạng và Hánhọc, xácđịnh hơn 400 từ cơbản trong lớp từ Hán‑Việt cổ. Tómlại, những kếtquả này cungcấp bằngchứng thuyếtphục để xemxétlại vịtrí của tiếngViệt trên nềntảng Hán‑Tạng, đồngthời khơidậy sinhkhí mới cho cuộc tranhluận về nguồngốc ngônngữ tiếngViệt.
I) Dẫnnhập
Việcphânloại ngữhệ cho tiếngViệt từlâu đã daođộng tại giaođiểm
của nhiều chủthuyết đốinghịch, những camkết ýthứchệ và những
biếnđộng lịchsử. Suốthơn một thếkỷ, tranhluận về nguồngốc
tiếngViệt xoayquanh hai khungchốt chủđạo: giảthiết NamÁ Môn‑Khmer
và luậnthuyết Hán‑Tạng. Mỗi khung tạora một luồng thuhút tríthức
riêng, với những giảđịnh phươngpháp và những diễngiải đặcthù
chưaxácquyết. Tuynhiên, diễnngôn NamÁ dầndần chiếm vịthế ưuthế –
được địnhhình bởi nền họcthuật thờithuộcdịa, chủnghĩa dântộc ănsâu
trong tâmthức tậpthể, và theođuôi tràolưu của thờiđại kỹthuậtsố –
làm thiênlệch cáchsuynghĩ về môhình NamÁ, thường bỏqua những
bằngchứng lịchsử và ngônngữhọc sâu hơn.
Bàiviết này đặtlại câuhỏi về nguồngốc tiếngViệt bằngcách theodõi
những biếnchuyển trong khuynhhướng nhậnthức xoayquanh vấnđề
phânloại. Bàiviết khảosát các độngcơ chínhtrị, quántính họcthuật
và sự lantruyền thôngtin sailệch trên mạng Internet đã địnhhình
trithức đươngđại. Đồngthời, bàiviết giớithiệu những côngcụ
phươngpháp mới nhằm nhậndiện các đồngnguyên Hán‑Việt vốn bị
chekhuất trong khung NamÁ. Những pháthiện này, dựatrên ngữâm
lịchsử Hán‑Tạng và được củngcố bởi hơn 400 nguyêntừ phụcchế,
đặtlại vấnđề những giảđịnh bấtquyết bấylâunay và mờigọi một sự
táithẩmđịnh tiếngViệt trong ngữhệ Hán‑Tạng rộnglớn hơn.
Nộidung được triểnkhai qua năm phần liênkết chặtchẽ:
- Phần Một pháchoạ hiệuứng “tẩynão”;
- Phần Hai khảosát nềntảng phươngpháp NamÁ;
- Phần Ba phântích các lựclượng chínhtrị–vănhoá;
- Phần Bốn đặt tranhluận vào bốicảnh dântộchọc BáchViệt;
- Phần Năm mởrộng sang bảnsắc Việtnam liêntục Hán‑Tạng – BáchViệt.
Tổnghợplại, các phần này lậpluận rằng việc nghiêncứu nguồngốc
tiếngViệt khôngthể táchrời khỏi những dòngchảy lịchsử rộnglớn đã
địnhhình khuvực. Bàiviết này đềra một phươngthức tiếpcận mới, dựatrên
chứngcứ vượtkhỏi những giảđịnh đãđược đặtđể xưanay, và xácđịnh lại
toànbộ phảhệ phứctạp của tiếngViệt.
II) Hiệuứng “tẩynão”
Nghĩabóng của ẩndụ của “rainwash” là tẩynão, từ này cógốc tiếngAnh “brainwash”, gợilên sắcthái tâmlý của tuyêntruyền tẩynão, diễntả sức tẩyrửa của mưalũ cuốntrôiđi những ngộnhận bámrễ,
tựanhư dòngnước gôirửa những tạpchất trong môitrường. Hìnhảnh này
môphỏng chínhxác quỹđạo lịchsử của quanđiểm Hán‑Tạng trong việc
phânloại tiếngViệt: một quanđiểm từng gặp sựkhángcự mạnhmẽ vào đầu
thếkỷ 20 nhưng vẫn tiếptục được chỉnhđốn và táithẩmđịnh qua nhiều
thậpniên.
Trongkhiđó, các nhàhọcthuyết NamÁ Môn‑Khmer tìmcách lấpđầy những chỗtrống mà họ chorằng tồntại trong khung Hán‑Tạng, đặcbiệt là sựvắngmặt của từ đồngnguyên cho các từ cơbản tiếngViệt. Nhiều khoảngtrống này thựcra đã được lấpđầy thôngqua việc mởrộng bảnđồ ngữnguyênhọc.
Trong thờiđại kỹthuậtsố, các nhàhọcgiả ngành Hán‑Tạng đốidiện nhiều tháchthức về khảnăng tiếpcận với chủthuyết mình, trongkhi các họcgiả Mon‑Khmer lại tậndụng nềntảng trựctuyến để khuếchđại luậnđiểm của mình. Ngườinướcngoài họctiếngViệt lịchsử thườnggặp một lượng thôngtin mâuthuẫn khổnglồ – từ côngtrình nghiêmtúc đến những giảthuyết tuỳtiện vávíu – khiến thôngtin sailệch lantràn ngoài tầmkiểmsoát.
Đứngtrước những lậpluận đốinghịch, nhiều độcgiả đành rútlui, chorằng việc phânloại tiếngViệt theo Hán‑Tạng hay NamÁ cũng chẳng mấy quantrọng. Mộtsố báocáo còn chobiết cả Trungquốc lẫn Việtnam đềucó một đạoquân hùnghậu kiểmsoát các mụctừ trên mạng Wikipedia – họ ápđặt những giớihạn để có ýthức “chínhtrị đúngđắn”, ngaycả trong lĩnhvực ngônngữhọc.
Dù thôngtin kỹthuậtsố lantràn, phầnlớn khotưliệu ngữnguyên Hán‑Tạng vẫn không cómặt trênmạng. Giớihọcthuật vẫn dựadẫm vào sáchin, nhưng những cuốnsách này ngàycàng bị gạt sang bênlề, phủbụi trên giá thưviện, ngoài tầmtay của phầnlớn độcgiả. Điềunày đặtra mốilongại về tính giátrị bềnvững của những côngtrình nghiêncứu dựa trên ấnphẩm in – một dạng nghiêncứu tuy sâu nhưng dễ bị chekhuất bởi nộidung do kỹthuậtsố chiphối.
Các côngcụ tìmkiếm càng củngcố diễnngôn Mon‑Khmer, địnhhình nhậnthức côngchúng thôngqua thiênlệch từkhoá “keywords”. Khi tìm các cụmtừ như “Austroasiatic”, “Vietnamese”, hay “Khmer”, kếtquả thường bị quanđiểm NamÁ lấnát, khiến ngườiđọc thiếu cănbản về ngữhọc dễ bị địnhhướng sai. Chỉ vài kếtquả nổibật – “Yes” hay “No” – cũng đủ ảnhhưởng mạnh đến nhậnthức của người nhậpmôn ngành họcthuật này.
Trong bốicảnh ấy, các quanđiểm thaythế ngàycàng khó chenchân. Dù thôngtin lưuthông qua cả kênh inấn lẫn trựctuyến, giáodục chínhthống vẫnchưa tíchhợp đầyđủ các tranhluận ngônngữhọc vào chươngtrình giảngdạy phổthông. Internet, dù mởrộng tiếpcận, lại đồngthời đẩynhanh sựlantruyền của thôngtin khôngđược kiểmchứng. Hơn 70 phầntrăm người dùng được cholà tintưởng các nguồn trựctuyến, nhiều người trongsốđó vôdanh hoặc khôngthể xácminh.
Thêm vào đó, thóiquen đọc của côngchúng đã thayđổi. Ít người dành thờigian để các bàiviết dài thườngthượt và chuyênsâu. Phầnlớn chỉ đọclướt qua để tìm thôngtin nhanh, khiến những mẫu nộidung ngắn, khẳngđịnh mạnh nhưng thiếu cơsở lại có sứchút lớnhơn. Những taymơ dễ bị ảnhhưởng bởi các lậpluận được đónggói sẵn, cóvẻ thuyếtphục nhưng thựcra thiếu cănbản.
Khôngít người tranhluận trựctuyến dựadẫm vào các bàiviết rútgọn, được biênsoạn theo hướng 'gây‑ảnh‑hưởng' xãhội (social media influencer), nhưng thiếu cơsở họcthuật. Đángtiếc thay, mộtsố còn dùng phươngtiện truyềnthông này để côngkích cánhân, khiến khôngkhí tranhluận càngthêm phiềnnhiễu.
III) Tháchthức trongviệc tiếpnhận họcthuật ở thờikỳ kỹthuậtsố
Tronghơn một thậpniên qua, tácgiả đã chứngkiến trênmạng những môthức vukhống thường táidiễn, baogồm xuyêntạc và ứngxử khiếmnhã trong các cuộctranhluận trựctuyến xoayquanh nguồngốc ngônngữ tiếngViệt. Phảnứng của họ đốivới những bảnthảo sơbộ của côngtrình này của tácgiả bàiviết này – cũngđược chiasẻ trên nhiều diễnđàn mạng khácnhau – ngườiphêbình liêntục bộclộ những khuynhhướng tiêucực đó. Đángchúý, mộtbộphận khôngnhỏ bìnhluậnviên ngườiViệt tỏra miễncưỡng trongviệc thamdự tranhluận mộtcách xâydựng, thường nétránh tiếpxúc trựctiếp với bằngchứng thựcchất đưara tong những cuộcthảoluận đó.
Hệquả là tácgiả thường chỉ còn như đang đốithoại với mộtvài ngườiđọc – hoặc nói mộtcách ẩndụ, đốithoại với cáibóng của chính mình. Sựthế hiểnnhiên này là một trởngại lớn đốivới việc phổbiến và tiếpnhận rộngrãi giảthuyết của ông.
Lắngnghe mộtcách cóchọnlựa là một đặctính cănbản của bảntính conngười. Conngười theo bảnnăng luôn nghiêngvề những thôngtin phùhợp với niềmtin sẵncó của mình, những niềmtin thường được hìnhthành từ giaiđoạn pháttriển nhậnthức banđầu khi họ tiếpxúc với một lĩnhvực trithức mới. Những ấntượng sơkhởi ấy thường bámrễ rấtsâu, chiphối cách cảmnhận trong nhiều năm vềsau. Như ngườita vẫn nói, tìnhyêu đếntừ cáinhìn đầutiên – theo cáchnói vănvẻ mộtchút.
Như đã nêura trong phần dẫnnhập, nghiêncứu này thựcsự phùhợp với hìnhthức xuấnbản in hơnlà phôbiến trên mạng Internet. Sáchin giúp ngườiđọc đểtâm trọnvẹn, chophép họ hoànhập sâu vào nộidung, trong khi các bàiviết trựctuyến hiếmkhi giữđược sựchúmục lâudài. Nếu các chuyêngia tươnglai tiếpcận những chứngcứ gốcHán sẽ được trìnhbày ởđây, họ cóthể xâydựng tiếptục trên nềmóng đó, vươtkhỏi những lậpluận NamÁ lạclối.
Tácgiả không đặtnặng mụctiêu thuyếtphục những chuyêngia lẫylừng vốn đã cắmrễ trong lậptrường của mình. Tuyvậy, giữa những địnhkiến bềnchặt, việclantruyền rộngrãi các pháthiện này vẫnlà điềucầnthiết. Đíchnhắm là để địnhhướng dẫndắt những nghiêncứusinh mới bướcvào lĩnhvực từnguyên Hán‑Việt, để những thànhtựu có tínhđộtphá không bị chekhuất mà tráilại, khơigợi một phươnghướng nghiêncứu mới.
Cũng như nhiều nhànghiêncứu trẻ ngàynay, tácgiả banđầu tiếpnhận lýthuyết NamÁ Môn-Khmer trong thời sinhviên tại Việtnam vào cuối thậpniên 1970. Qua thờigian, ông dần táchmình khỏi giảthuyết đó, dù nó được hậuthuẫn bởi những tổsư có tầmvóc như Giáosư Nguyễn Tài Cẩn (1926–2011). Uythế chuyêmôn của các vị này thường lấnát khảnăng chấtvấn của sinhviên, ngaycả trong những ngữcảnh mà quanđiểm Hán‑Tạng vẫn được thừanhận mộtcách kềmnén.
Việc bắt nhịpcầu giữa hai khungchốt phânloại NamÁ và Hán‑Tạng đòihỏi một quãng thờigian đángkể. Việc tiếpxúc tiếngHán từ thuở đihọc manglại cho tácgiả những manhmối về các môthức ngônngữ từng gợi nhiều nghihoặc. Hànhtrình tựthân thămdò giảthiết Hán‑Tạng của ông khởidầu từ đầu thậpniên 1980 – một quátrình dài đăngđẵng, nhọcnhằn nhưng xứngđáng. Đến thậpniên 1990, trong khi pháttriển lậpthiết Hán‑Việt (Sinitic‑Yue), chúng đã khaikhẩn mởmang manglại cảmthức bấtngờ và mỗi lần pháthiện được điềugì mới là lại làm phongphú thêm sựthấmnhuần của ông về từnguyên tiếngViệt.
Chẳnghạn, có baonhiêu nhàHánhọc Việtnam cóthể ngaylậptức nhậndiện đồngnguyên Hán‑Nôm trong các từ:
- 飯 (fàn) → HV phạn → HN ‘bữa’ / ‘buổi’
- 重 (zhòng) → HV trọng → HN ‘nặng’
- 寒 (hán) → HV hàn → HN ‘cóng’
- 檨 (shé) → HV soa → HN ‘xoài’?
Những tươngứng như vậy nhấnmạnh tầmquantrọng của việc phânbố lại vịtrí tiếngViệt trong khungnền Hán‑Tạng.
Thếnhưng, ngườinghiêncứu tiếngViệt lịchsử ngàynay phải xửlý một lượng thôngtin trựctuyến khổnglồ – cả đúng lẫn sai – khiến họ rất khó phânbiệt đâulà nguồntin khảtín. Nhiều người mới tiếpcận bị “tẩynão” vào chủthuyết NamÁ, vì các kếtquả tìmkiếm hầuhết đều chora cách diễngiải của họcthuyết đó.
Diễnngôn NamÁ đã chelấp lýthuyết Hán‑Tạng chẳngkhácchi những lùmbụi pháttriển hỗnloạn, mọc lấnáp các câycổthụ đã bị bỏbê. Trongkhi các nghiêncứu NamÁ tiếptục tiếnbộ, chùthuyết Hán‑Tạng trong lĩnhvực Hán‑Việt hầunhư còn dậmchântạichỗ. Từ cuối thếkỷ 20 đến nay, rấtít yếu‑tố Hán‑Việt mới được nêura, và nhiều khoảngtrống lịchsử vẫn chưađược giảithích.
Thôngqua cơchế táithiết của ngữâm học lịchsử tiếngHán cổ do các nhà ngônngữhọc lừngdanh pháttriển, tácgiả đã tậphợp được một khối bằngchứng đángkể về các từvựng đồngnguyên Hán‑Tạng và Hán‑Việt. Đángchúý, nhiều yếutố trongsốđó trùnglắp với chính lớp từ cơbản NamÁ, chiếmkhoảng mộtnửa số từ cơbản giảthiết thuộc ngữchi Mon‑Khmer. Điều này đingượclại những khẳngđịnh NamÁ và ngượclại, nhưvậy củngcố thêm hướng Hán‑Tạng.
Cáigọilà “tẩynão” này giúp giảithích vìsao nhiều họcgiả Việtnam đươngđại – khácvới tiềnbối miềnNam trước 1975 – lại ngãhẳn về giảthiết NamÁ. Trong bốicảnh phươngTây với sựhiểubiết rất hạnchế về tiếngHán trước thếkỷ 19, nhiều nhàtiênphong họcthuyết NamÁ đã kiếntạo môhình riêng của mình từ một lăngkính thiên NamÁ, trongkhi chỉ giữ mứctốithiểu việc truynguyên những phứctạp của các phươngngữ Hán.
Theo thờigian, gócnhìn này đã địnhhình bềnchặc cách phươngTây phânloại tiếngViệt. Tácgiả muốn đánhthức trạngthái “mặcđịnh” đó bằngcách làm hồisinh những quanđiểm Hán‑Tạng bị lãngquên, dựadẫm trên côngtrình ngữnguyên Hán‑Tạng của Shafer (1972) để đưalại một lýthuyết già trămnăm tuổi vào trường tranhluận Hán‑Việt đươngđại.
IV) Chủnghĩa dântộc, chínhtrị và sự bópméo lịchsử ngônngữ tiếngViệt
Khi độcgiả tiếpcận các từnguyên Hán của những từ Hán‑Việt được trìnhbày trong nghiêncứu này, họ cóthể đã hìnhthành quanđiểm vềviệc tiếngViệt thuộchệ Hán‑Tạng hay NamÁ Môn‑Khmer. Cũng như mọi tranhluận họcthuật lớn, vấnđề này xoayquanh hai khung lýthuyết chủđạo, cắtgiao nhau theo những cách vẫncòn chưađược khảosát chuẩnmực. Khi đánhgiá cả hai khungnền, những khiếmkhuyết về lýthuyết tồntại ở mỗi bên; tuyvậy, sự thiếusót câutrảlời dứtkhoát không làm vôhiệuhoá bấtkỳ quanđiểm nào.
Vềmặt ngônngữhọc, giảthiết NamÁ Mon‑Khmer đã kiếntạo một lýluận hiệnđại tươngphản rõrệt với quanđiểm truyềnthống của ngườiViệt, vốn được hìnhthành nhiều thếkỷ qua truyềnthuyết, tínngưỡng và sựliêntục vănhoá. Các nhàngônngữhọc Ấn‑Âu, những người đềcao phântích khoahọc; họ thường ít chúý đến kýức lịchsử, chưanóiđến những giátrị tinhthần ănsâu trong tínniệm vănhoá ViệtNam.
Chẳnghạn, những người ủnghộ chủthuyết NamÁ thường gạtbỏ niênđại diễngiải về mười tám đời Hùngvương – Vua Hùng I, II, III, ... v.v. Họ xem những ghichép này là khótin, đặcbiệt vì những khoảngtrống niênđại hàng trăm năm trong mốc thờigian giảđịnh hơn 4896 năm kểtừ năm 2879 TCN – mốc mà truyềnthống Việtnam xem như khởithuỷ thànhlập quốcgia. Niênđại này khó xácminh, vì những bấtnhất về con số làm suygiảm mứctincậy của các tườngthuật lịchsử. (1)
Qua nhiều năm, một nhóm biệtlập nhưng tinhnhạy trong giới NamÁ đã thừanhận tầmquantrọng của các nghiêncứu Hán‑Việt do những họcgiả độclập thựchiện. Những côngtrình nềntảng này đã gópphần điềuchỉnh giảthiết NamÁ, với những đónggóp đángkể của Tsu‑lin Mei (1976), Jerry Norman (1988), và Mark J. Alves (2001, 2007, 2009), cùng những ngườikhác. Tuyvậy, điều đánglưuý là mộtsố họcgiả NamÁ vẫn gặp khókhăn trong việc táchbạch rõràng giữa từ Hán‑Việt và các từnguyên Hán‑Nôm sâuhơn khi phântích từvựng tiếngViệt. Điềunày thểhiện rõ trong sựnhầmlẫn giữa tầng Hán‑Việt và Hán‑Nôm, dù từvựng tiếngViệt được cấutrúc theo ba tầng chính: Nôm (V), Hán‑Nôm (HN), và Hán‑Việt (HV). (2)
Từ Hán‑Việt – tựa như từ Latinh trong tiếngAnh – vốn khá dễ nhậndiện, nhưng ranhgiới này vẫn thường bị nhạtnhoà trong tríchdẫn họcthuật của nhiều họcgiả têntuổi nướcngoài. Vì vậy, bằngchứng chỉra nguồngốc Hán‑Tạng của nhiều từvựng tiếngViệt ít được dẫn đã không được xửlý đúngmức, trongkhi các nhàhọcgiả NamÁ tiếptục trìnhbày các từ cơbản Mon‑Khmer; họ liêntục táidụng các tríchdẫn đồngnguyên Môn‑Khmer từ thời David D. Thomas (1966) mà không đưara những độtphá thựcchất.
Khi giảthiết Austroasiatic rađời, nhiều nhà lýthuyết Ấn‑Âu đềxuất nó cóthể chưahề biếtđến dânBáchViệt (Yue) như được nhắcđến trong cổthư Trunghoa, hoặc đơnthuần khôngbuồn màngtới. Thayvì đó, họ tuỳtiện gán phânloại ngônngữ dựatrên giảđịnh chủquan, thậmchí hiểusai tiềntố Austro‑ như một dấuhiệu “phươngNam” theo nghĩa địalý, mà bỏqua mộtcách nói ẩndụ.
Chođến khá gầnđây, các họcgiả phươngTây vẫncòn lúngtúng trong việc phânloại ngữnguyên của mộtsố từvựng như 戌 (xù), 狗 (gǒu), 犬 (quán) và từ Việt chó ‘dog’, hay 死 (sǐ), 折 (zhé), 逝 (shì), 陟 (zhì), 卆 (zú), 卒 (zú), 殂 (cú) tươngứng với chết ‘die’, khôngrõ chúng xuấtphát từ tầng BáchViệtcổ (Yue) hay từ Háncổ. Thayvì tiếnhành phântích từnguyên lịchsử toàndiện, nhiều từ trongsốnày bị gán tuỳtiện vào phânnhánh NamÁ Môn‑Khmer và phụcchế /kro/, bỏqua hànhtrình ngônngữ phứctạp của chúng.
Lýthuyết Mon‑Khmer, dựatrên nềntảng Austroasiatic, đã lanrộng mạnhmẽ trên các nềntảng nghiêncứu trựctuyến, đặcbiệt trong hơn ba thậpniên gầnđây. Môitrường thuậnlợi này manglại cho các nhànghiêncứu Môn‑Khmer một lợithế rõrệt, khiến môhình phânloại của họ được đónnhận rộngrãi, đồngthời hưởnglợi từ những tiệních phươngpháp trong lĩnhvực ngônngữhọc lịchsử.
NgườiViệt từlâu vẫn hiểurõ rằng lịchsử quốcgia mình liêntục bị các ngườinắmquyền viếtlại để phùhợp với những chuyểndịch trong quan‑hệ Việt‑Hán. Vìthế, các giảthuyết về nguồngốc dântộc ViệtNam cũng bị điềuchỉnh theo những diễnngôn thayđổi ấy, nhiềukhi gạtbỏ độ chínhxác lịchsử. Suychocùng, lịchsử luônluôn là do kẻchiếnthắng viếtlại.
Vịthế nổibật của họcthuật NamÁ Môn‑Khmer phầnnào được duytrì bởi nhậnthức lâulâu rằng phươngpháp ngônngữhọc phươngTây vốn mang tínhkhoahọc và vượttruội. Niềmtin này củngcố mứcđô tincậy của các môhình phânloại NamÁ, đặcbiệt nhờ sựgắnkết của chúng với các cơsở họcthuật danhgiá phươngTây. Nhờvậy, những khungnền lýthuyết này giànhđược ảnhhưởng đángkể, thuhút một sốlượng đốitượng tríthức rộngrãi tại Việtnam.
Nhiều họcgiả Việtnam, mongmuốn tiếpxúc và đốithoại với các nhà ngônngữhọc được đàotạo theo chuẩn phươngTây, đã tự điềuchỉnh lậptrường để hoànhập với những quanđiểm đó, vôhìnhtrung ngàycàng hợpthứchoá các giảthiết Austroasiatic. Tuynhiên, xuhướng này khôngít lần thổiphồng giátrị họcthuật của mộtsố đónggóp địaphương, thậmchí làm suygiảm độ nghiêmtúc phươngpháp.
Những sựkiện mất cânđối nhưvậy đã cảntrở nỗlực xemxét lại việc phânloại tiếngViệt vào ngữhệ Hán‑Tạng. Theo thờigian, sựchiếmưuthế của lýthuyết NamÁ Môn‑Khmer ngàycàng bềnchặt, củngcố vịthế của nó như môhình chủđạo về nguồngốc tiếngViệt mà hầunhư khôngchịu sựphêbình thựcchất. Điều này đặt các nhàHán‑Tạnghọc vào thế bấtlợi, hạnchế khảnăng giớithiệu những gócnhìn mới trong ngữnguyên tiếngViệt.
Diễnngôn xoayquanh việcphânloại ngônngữ tiếngViệt ngàycàng bị chínhtrịhoá, được địnhhình bởi các tranhluận dântộc làm tăng trọnglượng vănhoá của vấnđề. Vìthế, thảoluận về nguồngốc tiếngViệt nay gắnkết chặtchẽ với những câuhỏi rộnghơn về bảnsắc dântộc – một thựctế thường bị chephủ bởi các truyềnthuyết dântộcchủnghĩa hoặc thiên Hán. Dù giảthuyết NamÁ Môn‑Khmer xuấthiện khá muộn, nó lại được tiếpnhận nồngnhiệt và dần giànhđược sự ủnghộ trong nước.
Giớihọcthuật Việtnam cóthể một ngày sẽ táixemxét disản ngônngữ của mình, thừanhận rằng nguồngốc thựcsự của tiếngViệt cóthể khácbiệt với những diễnngôn đãđược khẳngđịnh suốt nhiều thậpniên. Dù việc tiếpnhiệm khungnền NamÁ Môn‑Khmer manglại một lăngkính diễngiải tiệnlợi, các họcgiả vẫn liêntục tìmcách nétránh phânloại Hán‑Tạng. Tuyvậy, vấnđề nay đã vượtra khỏi tầm ảnhhưởng của bấtkỳ một cánhân nào. Tâmthế chống‑Hán đang chiếmưuthế đã cảntrở tiếnbộ họcthuật, tạora một môitrường phản‑họcthuật khiến các nhà ngônngữhọc ViệtNam khó đạtđược những tiếnbộ cóýnghĩa.
V) Dântộchọc và disản liêntục BáchViệtcổ (Yue) trong bảnsắc Việtnam
Từ năm 111 TCN đến năm 939 SCN, nước Annamcổ tồntại như một quậnhuyện của đếquốc Trunghoa đã tiếpnhận liêntục nhiều lànsóng didân nói nhiều phươngngữ Hán khácnhau. Qua nhiều thếkỷ, những phươngngữ này hoàtrộn với ngônngữ bảnđịa, chephủ tầng BáchViệtcổ (Yue) bêndưới bằng những lớp ngônngữ kếtiếp. Chính chuỗi tiếpnhận lịchsử này đã địnhhình tiếngViệt hiệnđại – một ngônngữ mà hơn chínmươi phầntrăm thànhphần từvựng có nguồngốc Hán.
Lịchsử Việtnam cóthể được tìmhiểu qua sựđốichiếu với ba vùng lãnhthổ khác, chúng cũng tiếpthu một lượng lớn didân ngườiHán: Hồng Kông, Singapore và Đàiloan. Mỗinơi phảnánh một môhình khácnhau của quátrình Hántộchoá, hìnhthành bảnsắc và căngthẳng chínhtrị.
Trong những phầntrước và trong một bàiviết dài riêngbiệt, tácgiả đã lậpluận rằng dântộc ViệtNam hìnhthành từ sự hoàtrộn phứctạp giữa các lànsóng didân ngườiHán từ phươngBắc khi đànông họ kếthôn với phụnữ bảnđịa. Khẳngđịnh này dĩnhiên là đã gợi nên những phảnứng mạnhmẽ từ giới tríthức tự xưng là áiquốc trên cộngđồng mạng (xem Mộtvài Suynghĩ Về Nguồngốc DânViệt)
Nhưđãnói, các phântích nhấnmạnh chitiết dântộchọc để củngcố lậpluận rằng, từ năm 111 TCN đến năm 939 SCN, Annamcổ đã vậnhành như một quậnhuyện của đếquốc Trunghoa. Cũng như mọi tỉnh trong Trungquốc, vùngđất này tiếpnhận liêntục nhiều lànsóng didân ngườiHán nói nhiều phươngngữ khácnhau. Qua thờigian, sựhoàtrộn giữa những phươngngữ ấy với ngônngữ bảnđịa đã chekhuất tầng BáchViệtcổ (Yue); chúng vùilấp nó dưới nhiều tầnglớp tiếpthu ngônngữ kếtiếp.
Chuỗi diễntiến lịchsử daidẳng này cuốicùng đã địnhhình tiếngViệt hiệnđại, một ngônngữ mà hơn chínmươi phầntrăm thànhphần từvựng có nguồngốc Hán.
Đặt vấnđề vào bốicảnh lịchsử Việtnam, ta cóthể sosánh với ba thựcthể có chủquyền khác trong khuvực, những nơi giống ViệtNam cũng tiếpthu một sốlượng lớn didân ngườiHán:
Hồng Kông trảiqua bấtổn chínhtrị năm 2019 và được táihoànhập vào Đạilục Trunghoa trong thờikỳ đạidịch COVID‑19 (2019–2024). Cộngđồng nói tiếng Quảngđông tạiđây có nguồngốc trựctiếp từ Trunghoa đạilục dicư tới. Quátrình chuyểngiao từ thuộcđịa Anh sang chủquyền Trungquốc phảnánh lịchsử cổđại nốitiếp từ của mộtphần của nước NamViệt (NanYue), vốn bắtđầu dưới sự đôhộ của Trunghoa từ năm 111 TCN. Điềunày tươngứng với sự chuyểnhóa của nước NamViệt thành Tỉnh QuảngĐông Hántộchoá hoàntoàn.
Singapore, từng là một khu phố Hoa trong Malaysia, giành chủquyền năm 1965 và pháttriển thành một quốcgia đasắctộc, trongđó người Hoa chiếmưuthế.
Đàiloan duytrì một quanhệ mongmanh với Trunghoa đạilục. Chủquyền tranhchấp của đảoquốc nầy gợilại những căngthẳng giánđoạn mà Việtnam từng trảiqua trong lịchsử tiếpnối tới ngàynay. Trong bứctranh chung, Singapore và Đàiloan cóthể xemnhư những phảnchiếu hiệnđại của quốcgia Annam cổ, vốn tiếpthu và chuyểnhóa để trởthành Việtnam ngàynay. Ngượclại, Hồng Kông chỉ giốngnhư mộtphần mởrộng muộnmàng hơn của Thànhphố Thẩmquyến Ở Quảngđông.
Trong số các vùng này, Đàiloan đốidiện một khủnghoảng bảnsắc đặcthù. Nó đứngtại giaodiểm của những quỹđạo vănhoá đốinghịch, đồngthời phải duytrì sựsốngcòn chínhtrị dưới áplực ngàycàng tăng từ Trunghoa đạilục. Mộtmặt, Đàiloan cóthể ômnhận disản Mânnam Hántộchoá, vốn được mangđến Đàiloan bởi tổtiên từ Vươngquốc MânViệt (MinYue), nay thuộc Phúckiến. Mặtkhác, một phongtrào ngàycàng mạnh tìmcách liênkết với các cộngđồng Namđảo bảnđịa – những người vẫncòn gắnbó với các tậptục như ăntrầu và tựnhận là thổdân chânchính của đảoquốc mangtên Hàlan Formosa nầy. Những cộngđồng này từng bị gạt ra bênlề sau lànsóng didân ngườiHán từ đạilục khi Quốcdânđảng bỏchạy tới Đàiloan năm 1949.
Việtnam cũng từng vậtlộn với một câuhỏi bảnsắc cănbản: tổtiên của mình chủyếu cóphải xuấtphát từ didân ngườiHán từ Hoanam haylà từ các cộngđồng BáchViệt thiểusố bảnđịa? Trong trườnghợp Việtnam, khủnghoảng này đã vượtra khỏi phạmvi vănhoá, trởthành một vấnđề dântộc rộnglớn, gắnchặt với độnglực chínhtrị.
Saukhi nhàMinh sụpđổ dướitay người Mãnthanh vào thếkỷ XVII, nhiều ngườiMinhhương (明鄉人) đã đitàu tỵnạn sang Việtnam, đónggóp vào một thànhphần dântộc đặcthù trong cộngđồng ngườiHoa (華橋) hiệnđại. Nhiều người trongsốnày có nguồngốc Triềuchâu (Tiềuchâu, hay Teochew) thuộc vùng Sánđầu – Phậtsơn của Tỉnh Quảngđông. Ngàynay, hậuduệ của họ chiếm một bộphận đángkể tại các tỉnh phíatây miềnNam Việtnam, được phảnánh trong câu nói dângian: ‘Dướisông cáchốt, trênbờ Tiềuchâu’.
Về mặt ngữnguyên, rõràng Tiều chính là nguồngốc của Tàu (‘ngườiHán’), một điều làmrõ nguyênngữ xoábỏ những ngộnhận lâunăm. Tráingược với những giảthuyết phổbiến nhưng khôngchínhxác, Tàu không xuấtphát từ Tần, Đường, hay Ba Tàu (‘ba chiếc thuyền’). Phântích này khẳngđịnh từnguyên mộtcách dứtkhoát.
Bổsung vào bứctranh đó, những thầndân dântộc Choang (Tráng hoặc ‘Nùng’) của “Namquốc” (南國) vẫn tựhào về disản BáchViệt (Yue) của mình mà họ tiếptục tônvinh qua các lễ hiếntế hằngnăm xoay quanh trốngđồng. Những nghilễ này là sự khẳngđịnh vănhoá về huyếtthống và bảnsắc. Trớtrêu thay, cộngđồng ngườiKinh ở Việtnam tuy chiếmưuthế lại không đưa trốngđồng vào hệthống lễnghi chínhthức; thayvìthế, họ thường tỏra vượttrội vănhoá sovới các cộngđồng thiểusố vẫn tiếptục sửdụng trốngđồng – là những sắctộc thiểusố ở vùng Hoanam Trungquốc ngàynay cóthể cóchung cùng huyếtthống BáchViệtcổ và thậmchí cóthể chính họ là những người sángtạo ra trốngđồng thuởbanđầu.
Vềmặt dântộchọc, Việtnam là quốcgia duynhất hiệntồn đạidiện cho hậuduệ còn tồntại của người gốcBáchViệt (Yue), baogồm cả các cộngđồng Tày và Choang tại vùngđất phíanam Trunghoa. Những cộngđồng này có bảnsắc vănhoá riêng và có ýnghĩa lịchsử, được côngnhận bởi Bắckinh thôngqua quychế tựtrị. Nhiều tổtiên của họ từng lánhnạn lên miềnnúi sau các cuộc xâmchiếm của nhàTần.
Cơcấu dântộc Trunghoa hiệndại vẫn phảnánh disản BáchViệt, gồm các nhóm Sở và Hán trước và sau năm 111 TCN, chođếnkhi các tộc phươngBắc (Tartaric) tiếpthu quyềnlực và lậpnên các triềuđại như Liêu, Kim, Nguyên và Thanh xuyênsuốt lịchsử Trunghoa. Trong thời Hán, những người gốcBáchViệt đã Hántộchoá (hậuduệ của các nhànước đã bị sápnhập) được tuyểnvào quânđội đếquốc để tiếptục mởrộng xuống phươngNam, chinhphạt Giaochỉ (交趾, Jiāozhǐ), vùngđất được biếtđến trong lịchsử như Annamcổ haylà Giaochâu. (3)
Trướckhi Việtnam giành độclập năm 939 SCN, và nếu không tính lànsóng didân ngườiHán trong 1060 năm đôhộ, cơcấu dântộc Annam gần như tươngđồng với vùng Lĩnhnam, bao gồm các tỉnh Quảngtây, Hồnam, Quảngđông và Phúckiến ngàynay. (4)
Saukhi ViệtNam tách khỏi Trunghoa, chủnghĩa dântộc càng được hunđúc qua nhiều cuộcchiến chống các triềuđại Trunghoa tìmcách thôntính lãnhthổ, bao gồm Tống, Nguyên, Minh, Thanh, và cả những xungđột tiếptục với Cộnghoà Nhândân Trunghoa hiệnđại. Lịchsử chothấy mỗi khi một triềuđại Trunghoa đạtđến đỉnhcao quyềnlực, họ lại tìmcách táixáclập địavị chachú đốivới Việtnam. NgườiAnnam đã đingược mọi kỳvọng của chúng khi ba lần đánhbại quân Môngcổ trong thếkỷ 13 – một kỳtích khiến châuÂu đươngthời kinhngạc. Tuyvậy, dườngnhư không một hoàngđế Trunghoa nào, quákhứ hay hiệntại, rútra được bàihọc từ sứckhángcự kiêntrì của Việtnam. Bấtkể triềuđại mạnh đếnđâu, mọi nỗlực xâmchiếm đều kếtthúc bằng thấtbại – kểcả cuộc chiến biêngiới năm 1979-89.
Kếtluận
Qua năm phần của bàiviết này, một bứctranh nhấtquán dần hiệnrõ – một bứctranh tháchthức chủthuyết NamÁ Môn‑Khmer đã bámrễ trong ngành ngônngữhọc và táiđịnhvị tiếngViệt trong một chiềudài lịchsử liêntục, kếtnối Hán‑Tạng và BáchViệtcổ (Yue). Hiệuứng “tẩynão” với sự lặplại tuyêntuyền họcthuật, chothấy cách mà thờiđại kỹthuậtsố đã thayđổi tâmthế dântộc, chúng đã cùngnhau chekhuất những gócnhìn mới. Những thiếusót phươngpháphọc, áplực chínhtrị và âulo vănhoá đã địnhhình phươngcách Việtnam tiếpnhận các lýthuyết ngônngữhọc, thường ưuái sự antoàn ýthứchệ hơn là mứcđộ nghiêmtúc được thừahưởng. Đồngthời, nhiều thếkỷ didân, hônphối và Hánhoá đã đểlại những dấuvết khôngthể xoánhoà trong từvựng, vănhoá và bảnsắc Việtnam.
Nhìn tổngthể, những pháthiện này nhấnmạnh một lậpluận trungtâm: tiếngViệt khôngthể được giảithích thoảđáng chỉ qua môhình NamÁ Môn‑Khmer. Tầng từvựng cơbản, cấutrúc ngữâm và diễntiến lịchsử của nó chỉra một quanhệ sâu và liêntục với các dòng ngữhệ Hán và Hán‑Tạng. Điềunày không phủnhận sựhiệndiện của các yếutố Nam, cũng không làmsuygiảm bảnsắc vănhoá đặcthù của ngườiViệt. Tráingược, nó khôiphục thế cânbằng cho một luậnthuyết đã bị lấnáp quá lâudài dưới một lăngkính duynhất.
Những bằngchứng được trìnhbày ởđây mờigọi họcgiới đến xemxétlại mởrộng chiềuhướng lịchsử dànhcho ngônngữ tiếngViệt – một sự thừanhận tínhphứctạp của nguồngốc và sựđatầng của những dấuấn lịchsử đã địnhhình cho nó. Cũngnhư mọi lĩnhvực từ nhânvăn khác, ngành ngônngữhọc lịchsử cùng tiếnbước với sựpháttriển của xãhội nó nghiêncứu. Thờiđiểm hiệntại rất thíchhợp để họcthuật Việtnam vượtkhỏi những lậpluận kếthừa để kếtnối lại với toànbộ disản ngônngữ của mình, trongđó có luậnthuyết Hán-Tạng.
Saucùng, mụctiêu của bàiviết này khôngphải là ápđặt một phânloại dứtkhoát, màlà để mởlại một cuộctranhluận đã bị khéplại quásớm. Bằngcách tíchhợp những pháthiện từnguyên gốcHán mớimẻ, thẩmđịnh lại những giảđịnh lâunăm đã bị phailãng và đặt bằngchứng ngônngữ vào đúng bốicảnh lịchsử-vănhoá của nó. Côngtrình này mongmuốn đặtđể nềnmóng cho những thếhệ họcgiả tươnglai. Quađó, nó khẳngđịnh rằng việc tìmhiểu nguồngốc tiếngViệt – một vấnđề chưa ngãngũ – vẫnlà một lĩnhvực sốngđộng và tiếptục chuyểnhóa.
Sách Thamkhảo
Aitchison, Jean. Language Change: Progress or Decay? Cambridge University Press, 1994.
Alves, Mark J. "What’s So Chinese About Vietnamese?" In Papers from the Ninth Annual Meeting of the Southeast Asian Linguistics Society, edited by Graham W. Thurgood, 221–242. Arizona State University, 2001.
Alves, Mark J. "Categories of Grammatical Sino‑Vietnamese Vocabulary"Mon‑Khmer Studies 37 (2007): 217–229.
Alves, Mark J. "Loanwords in Vietnamese" In Loanwords in the World’s Languages: A Comparative Handbook, edited by Martin Haspelmath and Uri Tadmor, 617–637. De Gruyter Mouton, 2009.
An Chi. Rong chơi Miền Chữ nghĩa (Vols. 1–5). Ho Chi Minh City: NXB Tổng hợp, 2016–2024.
An Chi. Từ nguyên. Ho Chi Minh City: NXB Tổng hợp, 2024.
Anderson, I. J. "Some Fossil Mammal Localities in Northern China" The Museum of Far Eastern Antiquities 14 (1945): 29–43.
Anttila, Raimo. Historical and Comparative Linguistics. Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins, 1989.
Bai, Tiao‑Zhou. "集韵 聲類 考" Bulletin de l’Institut de Historique et Philologique 3, no. 2 (1928): 159–238.
Bai, Tiao‑Zhou. "關中 聲調 實驗錄" Bulletin de l’Institut de Historique et Philologique 4, no. 4 (1934): 447–488.
Baldi, Philip (de.). Patterns of Changes, Change of Patterns: Linguistic Change and Reconstruction Methodology. New York: Mouton de Gruyter, 1991.
Barker, Milton E. "Viet‑Muong Tone Correspondences" In Norman Zide (ed.), Studies in Comparative Austroasiatic Linguistics. The Hague: Mouton, 1966.
Benedict, Paul K. Austro‑Thai Language and Culture (With a Glossary of Roots). HRAF Press, 1975.
Baxter, William H. III. "Zhou and Han Phonology in Shijing" In William G. Boltz and Michael C. Shapiro (eds.), Studies in the Historical Phonology of Asian Languages. Amsterdam: John Benjamins, 1991.
Bình Nguyên Lộc. Nguồn gốc Mã Lai của Dân tộc Việt Nam. Los Alamitos: Xuân Thu, 1987 [orig. Saigon: Bách Bộc, 1971].
Bloomfield, Leonard. Language. New York: Henry Holt, 1933.
Bo Yang. Zizhi Tongjian (Modern Chinese edition, 72 vols.). Taipei: Yuan‑Liou Publishing, 1983–1993.
Bo Yang. "醜陋 的 中國人"(The Ugly Chinaman). Taipei: Yuan‑Liou Publishing, 1985.
Bodman, Nicholas C. "Proto‑Chinese and Sino‑Tibetan" In Frans Van Coetsem et al. (eds.), Contributions to Historical Linguistics. Leiden: Brill, 1980.
Boltz, William G. "Old Chinese Terrestrial Names in Saek" In William G. Boltz and Michael C. Shapiro (eds.), Studies in the Historical Phonology of Asian Languages. Amsterdam: John Benjamins, 1991.
Boodberg, Peter A. Selected Works of Peter A. Boodberg. Compiled by Alvin P. Cohen. Berkeley: University of California Press, 1979.
Breton, Roland J.‑L. Geolinguistics: Language Dynamics and Ethnolinguistic Geography. Ottawa: University of Ottawa Press, 1991.
Brodrick, Alan Houghton. Little China: The Annamese Lands. London: Oxford University Press, 1942.
Buck, Pearl. Impératrice de Chine (Imperial Woman). Paris: Le Livre de Poche, 1992 [orig. 1956].
Bùi Thanh Khiên. Nghệ thuật Nói lái. Ho Chi Minh City: NXB Tổng hợp, 2017.
Bynon, Theodora. Historical Linguistics. Cambridge: Cambridge University Press, 1977.
Camus, Albert. L’étranger. Paris: Gallimard, 1942.
Cao Xuân‑Hạo. Tiếng Việt Văn Việt Người Việt. Ho Chi Minh City: NXB Trẻ, 2001.
Chao Yuan‑Ren. "The Non‑Uniqueness of Phonemic Solutions of Phonetic Systems" Bulletin de l’Institut de Historique et Philologique 4, no. 4 (1933): 363–398.
Chao Yuan‑Ren. "Tone and Intonation in Chinese" Bulletin de l’Institut de Historique et Philologique 4, no. 2 (1933): 119–134.
Chen Guo‑hong. 成語 辭典 (Chinese Idioms Dictionary). Hunan: Yuelu Chubanshe, 1988.
Chen Yin‑Ke. "李唐氏族之推測" Bulletin de l’Institut de Historique et Philologique 3, no. 1 (1928): 38–48.
Chen Yin‑Ke. "李唐 氏族 之 推測 後記" Bulletin de l’Institut de Historique et Philologique 3, no. 4 (1928): 511–516.
Chou Fa‑Kao et al. 漢字古今音彙 (Hanzi Gujin Yinhui). Hong Kong: Chinese University of Hong Kong, 1973.
Chou Fa‑Kao. "Monosyllabics of Chinese Reconsidered" Tsing‑hua Journal of Chinese Studies 14, no. 1–2 (1982): 105–110.
Coblin, W. South. "Notes on Western Han Initials" Tsing‑hua Journal of Chinese Studies 14, no. 1–2 (1982): 111–132.
Coblin, W. South. A Handbook of Eastern Han Sound Glosses. Hong Kong: Chinese University Press, 1983.
Coetsem, Frans Van and Linda Waugh (eds.). Contributions to Historical Linguistics. Leiden: Brill, 1980.
Cohen, Alvin P. Selected Works of Peter A. Boodberg. Berkeley: University of California Press, 1979.
Darwin, Charles. On the Origin of Species. London: 1859 [150th Anniversary Edition, Bridge Logos Foundation, 2009].
De Lacouperie, Terrien. The Languages of China Before the Chinese. London: 1887 [Taiwan reprint, 1966].
Delinger, B. Paul. "The Ch’ung Niu Problem and Vietnamese" Tsing‑hua Journal of Chinese Studies 11, no. 1–2 (1979): 217–227.
Ding Bangxin (ed.). 中國 語言學 論集 (Collection of Surveys of Chinese Linguistics). Taipei: You Shi Wenhua, 1977.
Ding Shan. "宗法考源" Bulletin de l’Institut de Historique et Philologique 4, no. 4 (1934): 399–416.
Dong Zuo‑Bin. "殷曆 中 幾個 重要 問題" Bulletin de l’Institut de Historique et Philologique 4, no. 3 (1933): 331–353.
Dong Zuo‑Bin. "譠" Bulletin de l’Institut de Historique et Philologique 4, no. 2 (1933): 159–174.
Dragunow, A. "對於 中國 古音 重訂 的 貢獻" Bulletin de l’Institut de Historique et Philologique 3, no. 2 (1928): 295–307.
Drake, F. S. (ed.). Symposium on Historical Archaeological and Linguistic Studies on Southern China, South‑East Asia and the Hong Kong Region. Hong Kong: Hong Kong University Press, 1967.
Đào Trọng Đủ. Traugiồi TiếngViệt (Vietnamese Revisited). Toronto: Quê Hương, 1983.
Đỗ Hoàng Diệu. Lưng Rồng (Bóng Đè và những truyện mới). Hanoi: Nhã Nam, 2018.
CHÚTHÍCH
(1)^ Tròcười thiênhạ
Truyềnthuyết thườngđược lặplại rằng “một vị Vua Hùng hiệu
Chiêuvương sống hàng trămnăm và có sáumươi bàvợ” vẫn lantruyền
rộngrãi trên khônggian mạng. Những khẳngđịnh nhưvậy phảnánh mứcđộ
mà trên các diễnđàn chínhthống – vốn thườngđược nhànước địnhhình –
đã ápđặt những phiênbản lịchsử được huyềnthoạichoá lên quầnchúng.
Hiệntượng này nhấnmạnh cách mà sửhọc do nhànước đỡđầu, đặcbiệt tại
những quốcgia như Việtnam và Trunghoa, vậnhành như một guồngmáy
kiểmsoát ýthứchệ.
Khi những truyềnthuyết nguỵtạo được nânglên thành “sựthật
lịchsử”, một câuhỏi sâuhơn được đặtra: ai cóquyền phánđịnh được
mứcđộ chânthực của những vấnđề nềntảng khác, chẳnghạn như nguồngốc
của tiếngViệt? Trong những bốicảnh mà lịchsử do kẻnắmquyền viếtlại,
họcthuật càngphải cảnhgiác trước những bópméo bị chínhtrịhoá nhưng
lại khoátlên vỏbọc “disản vănhoá”.
(2)^ Như đã nêura, giảthuyết NamÁ về bảnchất chỉlà một môhình lýthuyết
phươngTây khác. Các họcgiả phươngTây thườngcó khuynhhướng sángtạo
khung lýthuyết mới thayvì khơiphục những truyềnthống cũ, bỏqua cổvật
BáchViệt (Yue) và hầunhư khôngmàngtới tưliệu ngônngữ Hán chođến mãi
thếkỷ 18. Khuynhhướng chủđạo của họ là kiếntạo môhình từ consốkhông
thayvì tiếpxúc với bằngchứng sẵncó.
Theo cùng một lôgic ấy, ngườita hoàntoàn cóthể dựngnên một
giảthuyết songhành về nguồngốc ngườiÂuchâu hiệnđại, dựatrên giảđịnh
thuầntuý. Chẳnghạn, cóthể khẳngđịnh rằng tổtiên của họ xuấtphát từ
vùng Trungđông nay gọilà Iraq, chiếcnôi của mộttrongnhững nền
vănminh cổnhất thếgiới. Dựatrên tiềnđề của một họcgiả khác để làm
nềntảng cho một “lýthuyết mới”, ngườita cóthể tríchdẫn Bo Yang
(1983–93), người chorằng tổtiên các dântộc châuÂu là hậuduệ của
những cộngđồng đã sángtạo nền vănminh Lưỡnghà sáunghìn năm tuổi,
sauđó buộcphải tháochạy trước các đợt tấncông của kỵbinh Tartar từ
vùng tâynam Siberia. Những lànsóng dicư này, theo ông, tươngtự những
biếndịch từng xảyra trong lịchsử Trunghoa cổđại. Chitiết này cũng
giảithích vìsao ngônngữ tổtiên của Thổnhĩkỳ lạicó những tươngđồng
với tiếngHán đôngbắc cổ, tiếngNhật và tiếngHàn – tấtcả đều liênhệ
với họ ngữ Altaic. Lịchsử Trunghoa thựcsự ghichép rằng quân nhàHán
từng nhiềulần bạitrận trước các chiếnbinh Tartar này.
Tươngtự nhưvậy, giảthuyết NamÁ cũng được kiếntạo bằng một
phươngthức không khác mấy: suydiễn từ những tiềnđề hạnchế và những
phụcchế giàu tínhgiảđịnh. Dùthế, cũng khôngcần quá bậntâm đến cơchế
mà những giảthiết nhưvậy được dựnglập. Như phươngngôn vẫn nói: Lamã
khôngđược xây trong một ngày.
(3)^ Têngọi “Hán” cónguồngốc từ tổhợp Hán-Trung (漢中), nơi Hán Caotổ (漢高祖), vị hoàngđế đầutiên của nhàHán, từng giữ chức thứsử. Ông vốnlà thuộc thầndân của nướcSở (楚國), mà dâncư khi ấy phầnlớn thuộc nhóm tiền‑Việt được gọi là “Taic”. Vìthế mới có kháinệm “người Việt‑Sở‑Hán nguyênthuỷ”. Độcgiả sẽ thamkhảo thêm nhiều thảoluận và nhấnmạnh về vấnđề Hán trong các chương tiếptheo.
(4)^ Năm 2025, chínhphủ Việtnam đã cưỡngbức sápnhập hai tỉnh dưới một
tên gọi phi‑lịchsử. Tỉnh Gialai, vốnđược đặttheo tên sắctộc Jrai
của vùng caonguyên, đãđược mởrộng thôngqua việc sátnhập Tỉnh
Bìnhđịnh – một đơnvị hànhchính có lịchsử và bảnsắc riêngbiệt.
Đồngthời, mọi thamchiếu đến các đơnvị hànhchính cấp ‘huyện’ cũng
bị xoábỏ mộtcách hệthống, đặt nềntảng cho một quátrình táicấutrúc
lãnhthổ rộnglớn hơn.
Sựtáicấutrúc này khiến hệthống hànhchính Việtnam tiệmcận
khung địalý‑chínhtrị-hànhchánh của Trungquốc, gợimở một viễncảnh
trongđó Việtnam cóthể được sápnhập thuậntiện vào “Tỉnh
Quảngnam”, nằmcạnh hai tỉnh hiệnhữu của Trunghoa là “Quảngtây” và
“Quảngđông”. Khi chỉ cònlại sự chuyểnđổi các têngọi từ ‘tỉnh’
hiệnhữu sang ‘huyện’, quátrình này sẽ hoàntoàn hoànhập Việtnam vào
bảnđồ hànhchính của Trunghoa!
Những diễnbiến này đã làm dấylên sựtranhcãi trong quầnchúng
Việtnam năm 2025, chothấy chínhtrị và chủnghĩa dântộc đanxen
sâuđậm với ngônngữhọc lịchsử. Khuynhhướng trongđó các mệnhlệnh
chínhtrị địnhhình lộtrình họcthuật ngàycàng trởnên rõnét, đặcbiệt
sau những diễnngôn thời Trump xoayquanh chủnghĩa dântộc và
khẩuhiệu “Make America Great Again” (MAGA). Mộtsố ngườiViệt ủnghộ
Trump vì tinrằng hắn đạidiện cho một đốitrọng trước ảnhhưởng
ngàycàng tăng của Trunghoa – một giaođiểm thểhiện sựquấnquýt rộnghơn giữa chínhtrị và họcthuật.